Memoria e emoción como base da aprendizaxe
24 Febreiro 2020

Memoria e emoción como base da aprendizaxe

Máis recordos teño eu só que os que terían todos os homes desde que o mundo é mundo.

Funes o memorioso. Ficciones. Jorge Luis Borges

 

Todo o que aprendemos, aprendémolo coa memoria. A memoria é a facultade que nos permite aprender (Héctor Ruiz, 2020). Ou, dito doutra maneira, non hai aprendizaxe sen memoria.

A memoria infinita e insoportable que sofre Funes o memorioso, o personaxe de Borges, o que normalmente chamamos memoria, o feito de ser capaces de recuperar unha información ou un coñecemento concreto, consiste en activar un tipo de memoria crave para a aprendizaxe, coñecida como a memoria a longo prazo, responsable, entre outras cousas, de gardar o que experimentamos de forma consciente (memoria explícita: episódica e semántica), pero tamén de modificar as nosas condutas e as nosas maneiras de responder ante algo (memoria implícita).

Entre os sistemas de memoria implícita o máis relevante para a aprendizaxe é a memoria procedemental, que nos permite aprender tanto habilidades motoras (montar en bicicleta), como procedementos cognitivos (ler ou sumar) e, en última instancia, habilidades fundamentais hoxe en día como a resolución de problemas e a creatividade.

Pero no proceso de aprendizaxe manexamos tamén outra memoria de gran importancia como a memoria de traballo (tradicionalmente chamada memoria a curto prazo), que é a que almacena, manexa e procesa a información coa que estamos a traballar nun momento dado (Baddeley & Hitch, 1974). Todo o que aprendemos de maneira consciente pasa por aquí.

Aprender, di Héctor Ruiz no seu imprescindible. Como aprendemos? (Grao, 2020), é poñer en marcha tres procesos: obter a información; conservar esa información; e ser capaces de recuperar (ou evocar) esa información cando nos fai falta. Poderiamos engadir tamén, ser capaces de transferir e utilizar esa información a outros contextos.

Aprender é sempre incorporar novos coñecementos aos que xa temos, o que implica poder rescatar os nosos coñecementos previos (memoria explícita). Cuantos máis coñecementos teñamos sobre algo máis fácil seranos conectar o novo con eses coñecementos e, por tanto, aprehendelo e aprendelo. Cuantos máis coñecementos (dotados de significado) teñamos, máis memoria teremos e máis aprenderemos. Poder recuperar os coñecementos previos é a base da aprendizaxe activa (Héctor Ruiz, 2020). Aprender é evocar.

Dicía John Dewey, representante egrexio da aprendizaxe activa, que aprendemos facendo e reflexionando (pensando) sobre o que fixemos. Aprender algo é ser capaces de mobilizar ese algo, poñer ese algo en movemento. Aprender algo significa ser capaces de recuperar ese algo cando queremos. Pensar, di o escritor Miguel Ángel Hernández, é poñer as cousas en movemento. Pensar é, ante todo, un verbo de acción. Aprender é aprender a pensar e ensinar é, como sostén Marina Garcés, dar(nos) a pensar ou, en palabras de Philippe Meirieu, axudar aos alumnos a que pensen por si mesmos. Aprender é, en definitiva, un verbo de acción, por iso é polo que aprender sempre supón e require esforzo. Tamén pracer.

Os coñecementos previos non son só fundamentais para aprender nun momento dado, senón que ademais condicionan fortemente as nosas crenzas (os valores e as expectativas que asociamos aos obxectos de aprendizaxe); determinan a nosa motivación cara ao que queremos aprender; e inflúen nas nosas aprendizaxes futuras. É dicir, en termos de aprendizaxe, o noso futuro está condicionado polo noso pasado. Somos, como di Chema Lázaro, memoria.

Aprender sempre nos move (e en moitas ocasións afortunadamente tamén nos conmove). Todo aprendizaxe é, por tanto, movilizador. Moitos ademais son memorables. Igual que non podemos aprender sen a memoria, tampouco podemos facelo sen emoción. Non hai aprendizaxe sen sentido. Na dobre acepción de sentir algo e de dar sentido a ese algo. Non podemos separar aprendizaxe de emoción. As emocións modulan as nosas aprendizaxes, tanto porque teñen influencia directa en procesos cognitivos como a atención e a memoria de traballo (motivación), como porque a xestión das emocións (a través de procesos como a autorregulación) inflúe positiva ou negativamente sobre as nosas aprendizaxes.

Hai emocións que promoven a aprendizaxe e outras que o dificultan. En xeral as emocións “fortes” non son beneficiosas para a aprendizaxe, por iso é tan importante, no contexto escolar, que os docentes sexan capaces de xerar contextos emocionalmente moderados e accesibles para a aprendizaxe (moitas veces traballando para compensar estados emocionais intensos provocados por situacións concretas na vida dos alumnos). Por iso é tan importante, como di Mábel Villaescusa, deseñar contextos de aprendizaxe nos que se teña en conta a interacción das emocións e procúrese eliminar ou reducir as barreiras que esa interacción poida provocar.

Cognición, emoción e motivación están totalmente vinculadas. A motivación mantén co rendemento académico unha dobre reciprocidad. En positivo funciona como un círculo virtuoso. O éxito (académico) xera emocións (asociadas ao rendemento) positivas que nos fai estar máis motivados, e estar máis motivados lévanos a máis rendemento académico. Pero tamén observamos a miúdo o efecto contrario, converténdose en círculo vicioso.

Un dos aspectos máis importantes nos procesos de aprendizaxe, como vimos arriba, son as expectativas, tanto os xuízos de valor que os estudantes teñen sobre a súa capacidade para alcanzar unha meta determinada de aprendizaxe, como a confianza en que un determinado tipo de accións permitiralles alcanzar o obxectivo.

En xeral ningún sentímonos motivados por cousas que pensamos que non podemos alcanzar. Pero esas expectativas están fortemente influenciadas polos contextos (pasados e presentes) onde se producen e producíronse as aprendizaxes. As expectativas están relacionadas coas súas experiencias previas e en concreto coa maneira en que os estudantes interpretan e dan sentido a esas experiencias previas. As expectativas teñen que ver coa atribución de causas e coa imaxe que cada alumno vai construíndo sobre si mesmo como aprendiz, co seu autoconcepto. Un caso extremo dos efectos negativos sería a chamada indefensión aprendida, que se produce cando o estudante cre que non hai nada que facer para alcanzar unha meta de aprendizaxe.

A escola non é un lugar calquera de aprendizaxe. A aprendizaxe é esencialmente social e a escola é, deixando ao carón a familia, o primeiro lugar onde aprendemos con outros, tanto no sentido temporal e como no de relevancia.

Na escola aprendemos fundamentalmente cos outros e dos outros. A escola é un lugar onde se producen aprendizaxes, medidos sempre pola relación pedagóxica que establece un docente cos seus alumnos. Na escola aprendemos porque alguén nos ensina. Na escola aprendemos porque alguén quere ensinarnos.

Na escola ademais non só prodúcense aprendizaxes. Na escola ante todo edúcase. E a educación, a diferenza da aprendizaxe, está sempre enmarcada por un telos, por uns fins, por un sentido de propósito (Gert Biesta).

Nos contextos escolares, os vínculos e os afectos están sempre no centro. Non en balde, falamos tradicionalmente do núcleo pedagóxico, a relación entre docente, alumno e contidos como un dos elementos craves do escolar. Nese vínculo que se establece entre o docente e o alumno o emocional desempeña un papel crave. É, poderiamos dicilo así, o medio no que se desenvolve a interacción entre docente e alumno.

O papel dos docentes axudando aos seus alumnos para dar sentido ás súas experiencias previas e a xestionar as súas emocións (regulación emocional), entre outras cousas a través do feedback, revélase entón fundamental. Como o é tamén a súa capacidade para crear contornas de aprendizaxe accesibles que faciliten a regulación emocional que fagan que todos os alumnos sentan competentes (traballando cousas tan importantes como as crenzas, os valores, as expectativas, as etiquetas). Cada alumno e cada alumna ten dereito a aprender e, o que non é menos importante, a sentirse ben na escola (Mábel Villaescusa, 2017).

A escola, sostén finalmente Philippe Meirieu, “non é soamente un lugar de acollida ou de paso, é o marco educativo específico no cal todo debe ter sentido de maneira coherente. Un centro escolar non é tan só un conxunto de cursos e reunións máis ou menos ben dispostas. É unha institución na cal as relacións entre as persoas, o conxunto da xestión diaria e toda a contorna material conspiran -desde o punto de vista etimológico respiran xuntos- para instituir unha forma particular de actividade humana baseada en valores específicos: o recoñecemento da alteridade, a esixencia de precisión, de rigor e de verdade, a aprendizaxe conxunta da construción do ben común e da capacidade de pensar por un mesmo.”

 

No encontro InspiraTICs, que celebramos o pasado 19 de febreiro de 2020 en Vigo, abordamos, da man de Mábel Villaescusa e Chema Lázaro, o papel que desempeñan a memoria e as emocións na aprendizaxe, así como as complexas, pero tremendamente importantes, relacións que existen entre aprendizaxe, memoria e emoción. Na escola aprendemos doutros e con outros, e neste proceso xogan un papel fundamental, como vimos durante a Xornada, os aspectos cognitivos (en concreto, a memoria) e os emocionais (en concreto, o concepto de aulas emocionalmente competentes). As expectativas individuais (a autoeficacia) e as expectativas que como docentes e como escola temos nos nosos estudantes.

Autor: Carlos Magro

Carlos Magro ()
Asociación Educación Abierta

Presidente da Asociación Educación Abierta. Consultor independente en innovación educativa. Escribe no blogue: carlosmagro.wordpress.com